امروز

طب شفا

شایعه چرا و چطور شکل می‌گیرد؟

شایعه و علم با یک مکانیسم ساخته می‌شوند

مغز انسان به گونه‌ای است که وقتی با یک مورد مبهم و ناآشنا روبرو می‌شود شروع به دلیل‌بافی و استدلال‌تراشی در مورد آن موضوع می‌کند و شایعه اینگونه شکل می گیرد. استدلال‌تراشی یکی از جنبه‌های رشد و تکامل تمدن‌های بشری است. بشر اولیه وقتی به استدلال پیرامون وقایع به‌وجود آمده اطرافش پرداخت، توانست علم تولید کند. درواقع با همان ساز و کاری که انسان علم تولید می‌کند می‌تواند شایعه نیز بسازد، اما تفاوت اینجاست که ما برای تولید علم صبورتر هستیم و براساس مشاهدات و تحقیقات متعددی به استدلال‌تراشی می‌پردازیم و بعد از به یقین رسیدن در مورد موضوعی آن را گسترش می‌دهیم. این اتفاق در شایعه‌پردازی نمی‌افتد چون ما در ساختن شایعه بسیار عجول هستیم و آگاهی فرضی خود را بدون تحقیق در مدت زمان بسیار کوتاهی بین افراد مختلف به‌عنوان یک حقیقت و واقعیت گسترش می‌دهیم و در این شرایط تنها از طریق تایید دیگران می‌خواهیم شایعه خود را به‌عنوان یک واقعیت به اثبات برسانیم.

شایعه‌ها در ظاهر موجه هستند

کاربرد مثبت و خوب استفاده از شایعه‌پردازی را می‌توان در اسطوره‌سازی دید. همان‌طور که اسطوره‌سازی باورهای عمیق افراد را شکل می‌دهد و جریان‌های فکری مثبتی را بین انسان‌ها ایجاد می‌کند درحالت منفی باعث ایجاد شایعه می‌شود. شایعه‌پردازی شرایطی را ایجاد می‌کند که افراد هیچ تلاشی برای آگاهی از واقعیت و حقیقت انجام نمی‌دهند. شایعه‌پردازان با گسترش شبکه‌های اجتماعی شایعه را به گونه‌ای انتشار می‌دهند که در ظاهر موجه باشد. برای مثال آنها به‌خوبی دریافته‌اند که اگر ابتدای شایعه‌ها نقل قول را از یک فرد شناخته‌شده و موجه برای مثال یک دکتر یا رئیس یک بیمارستان عنوان کنند، برای عموم قابل‌باورتر خواهد بود. درحالی که گاهی در واقعیت چنین دکتری وجود ندارد و منابع شبهه واقعی تنها برای ایجاد باور در مردم عنوان شده است. گاهی اوقات شخصی که منبع خبر را از او انعکاس داده‌اند وجود دارد اما برای تشخیص واقعیت و پیداکردن فرد مورد‌نظر خیلی زمان نیاز است و شایعه پراکنده می‌شود.

منبع خبر را کنترل کنید

در شناختن شایعه به جای اینکه به این موضوع توجه کنیم که چه خبری را چه کسی گفته است باید ‌دنبال این باشیم که منبع این خبر کجاست. آیا خبر از یک سایت معتبر نقل شده است؟ کنترل اصل منبع خبر یکی از بهترین راه‌ها برای شناخت شایعه از حقیقت است. خصوصا در شبکه‌های اجتماعی باید بیشتر مراقب این موضوع باشیم و هرگاه با خبری روبرو شدیم که در مورد صحت آن تردید داشتیم، حتما منبع خبر را کنترل کنیم. در شبکه‌های اجتماعی بیشتر افراد تولید‌کننده خبر نیستند و تنها منتقل‌کننده اخبار از منابع مختلف هستند. در این شرایط حتما باید ‌دنبال منبع خبر و صحت خبر نقل شده بود.

شایعه‌پردازان هویت ناشناس دارند

علاوه بر کنترل منبع خبر، باید به این نکته هم توجه کنیم که آیا خبر با واقعیت جامعه و شرایط کنونی آن زمان در سازگاری است یا خیر. برای مثال خبری منتشر می‌شود که رئیس یک بیمارستان بسیار کوچک از شیوع یک ویروس مرگبار در شرق کشور خبر داده است. در این حالت باید این گونه استدلال کنیم که حتی اگر چنین خبری صحت داشته باشد و ارگان‌هایی خاص بخواهند این خبر را از دید مردم پنهان کنند، هرگز رئیس یک بیمارستان کوچک نمی‌تواند اطلاعات درستی پیرامون چنین اتفاق بزرگی داشته باشد. در این حالت متن خبر با منبع خبر در سازگاری نیست و از روی همین موضوع می‌توان فهمید که خبر تنها یک شایعه‌ است. نکته دوم اینکه باید توجه کنیم آیا خبرسازان یعنی کسانی که خبری را ایجاد کرده‌اند افرادی ناشناس بوده‌اند یا خبرهایی از آنها قبلا منتشر شده است؟ اگر افراد سابقه خبررسانی ندارند نمی‌توان به صحت اخبار آنها مطمئن شد چون غالبا شایعات را افراد ناشناس می‌سازند که بعد از انتشار یک خبر دروغین هویت ساختگی خود را رها می‌کنند و دیگر این کار را انجام نمی‌دهند. با خواندن یک خبر نباید سریع به آن اطمینان کرد. برای مثال نباید به شایعاتی که در شبکه‌های اجتماعی گسترش پیدا می‌کند چندان توجه کرد و در صورت رویارویی با آن باید از طریق رجوع کردن به منبع خبر، حقیقت آن را ثابت کرد. نکته مهم‌تر اینکه تا زمانی که در مورد صحت یک خبر به نتیجه درست نرسیده‌ایم هرگز نباید در بازنشر آن اقدامی انجام دهیم و شایعه را در همان جا متوقف کنیم.

شایعه یک واقعیت است

شایعه‌پردازی یکی از واقعیت‌های زندگی روزمره ماست و روزانه با آن روبرو هستیم و شاید بتوان گفت در جاهایی از زندگی‌مان به آن نیاز پیدا می‌کنیم. برهمین اساس با ساختن شایعه، دامن زدن به آن و استفاده از شایعه‌پردازی از آن کارکردی اجتماعی برای خود ساخته‌ایم. از نظر اجتماعی وقتی توده‌های مردم با واقعیتی روبرو می‌شوند که هضم و درک آن برایشان سخت است، ترجیح می‌دهند از شایعات استفاده کنند، اما این سوال مطح می‌شود که چرا افراد به ساختن شایعه می‌پردازند؟ شایعه نوعی توهم دانستن است. درواقع فرد این‌طور تصور می‌کند که پیرامون موضوعی خاص دانش و اطلاعات آن را دارد. وقتی شخصی شایعه‌پردازی می‌کند درعین حال که می‌داند همه چیز شایعه و دروغ است اما دوست دارد باور کند خبری که آن را شایعه‌ کرده حقیقت دارد. اصولا انسان در جایی شروع به شایعه‌پردازی می‌کند که دسترسی به واقعیت و آگاهی از آن برایش سخت و گاهی غیرممکن است. در شرایطی که فرد احساس می‌کند اطلاعاتی که در اختیار دارد به نوعی در ناسازگاری است شروع به شایعه‌پردازی می‌کند. برای مثال درنظر بگیرید از یکی از دوستانتان که 10 سال با یکدیگر رفاقت داشته‌اید به مدت 5 سال خبری ندارید. بعد از 5 سال دوستتان را می‌بینید که موقعیت مالی و اقتصادی او ده‌ها برابر شما شده است. با خود فکر می‌کنید که این چطور ممکن است دوستی که از لحاظ تحصیلات و جایگاه شغلی هم‌رده شما بوده ناگهان بعد از 5 سال تا این اندازه به رفاه مالی رسیده است. در این شرایط شما دسترسی به واقعیت هم ندارید که این اتفاق چگونه افتاده است و اینجاست که یک نوع شکاف اطلاعاتی ایجاد می‌شود. در نتیجه شما شروع به خیال پردازی و ساختن شایعه پیرامون وضعیتی می‌کنید که منبع درستی برای به دست آوردن اطلاعات از آن ندارید و حدس و گمان‌هایی مانند دزدی، کارهای غیرقانونی یا برنده‌شدن در یک قرعه‌کشی را دلیلی برای ثروت دوستتان فرض می‌کنید. در این حالت شخص برای اینکه به باور خود قوت ببخشید دنبال کسانی برای اشاعه این شایعه می شود.

تاریخ نشر: ۱۴ آبان ۱۳۹۴

طب شفا

طب شفا

طب شفا

طب شفا

طب شفا

طب شفا